Verslaving en Werk: hoe ga je er als werkgever mee om?
Het thema Verslaving en Werk stond centraal tijdens de Voorjaarsbijeenkomst van VerzuimConsult. Een actueel en belangrijk thema, want middelengebruik op de werkvloer brengt serieuze risico’s met zich mee; voor veiligheid, productiviteit én duurzame inzetbaarheid. Voor professionals in verzuim en inzetbaarheid is het daarom cruciaal om signalen tijdig te herkennen en het gesprek hierover zorgvuldig aan te gaan. Tijdens de bijeenkomst kreeg ons team en ons netwerk van professionals praktische handvatten om beter om te gaan met middelengebruik in relatie tot werk.
De nieuwe STECR werkwijzer Verslaving en Werk
Een belangrijk hulpmiddel voor werkgevers en professionals is de STECR-werkwijzer. De eerste versie verscheen in 2011 en richtte zich op middelengebruik en (dis)functioneren op het werk. Inmiddels, 15 jaar later, is er behoefte aan een bredere en actuelere aanpak. De vernieuwde werkwijzer wordt in 2026 verwacht.
Tijdens onze Voorjaarsbijeenkomst gaf Consultant Jurgen van der Baan vast een sneakpreview van de nieuwe werkwijzer. Van der Baan is lid van de kenniskring van STECR die de nieuwe werkwijzer Verslaving en Werk ontwikkelt.
Verslavingen hebben een grote impact op het werk. Denk daarbij niet alleen aan verzuim, maar ook aan verminderd functioneren. Daarnaast kan verslaving ook problemen opleveren voor de veiligheid op het werk. Niet alleen voor de werknemer zelf, maar ook voor collega’s en klanten en andere betrokkenen. Bijvoorbeeld een beroepschauffeur die onder invloed een ongeluk veroorzaakt.
Problemen op het werk lijken alleen maar toe te nemen. Het gebruik van drugs raakt steeds meer genormaliseerd en wordt gedoogd. Daarnaast ontstaat er steeds meer aandacht voor gedragsverslavingen. Denk daarbij aan gok-, spel en seksverslavingen. Deze kunnen ook voor verminderd functioneren en verzuim leiden. Maar ook tot veiligheidsrisico’s door concentratieproblemen en stress. In combinatie met schulden kan het er ook toe leiden dat een werknemer chantabel wordt.
De nieuwe werkwijzer legt meer de nadruk op preventie. Steeds meer organisatie ontwikkelen hun eigen Alcohol Drugs en Medicijn/Middelen-beleid (ADM-beleid). Daarin leg je als organisatie vast hoe je met het gebruik van alcohol, drugs en middelen omgaat. Je beschrijft niet alleen wat de regels zijn en de consequenties als je deze overtreedt, maar ook waar je hulp kunt krijgen. Verslaving wordt daarmee veel meer een onderwerp van gesprek.
Testen op alcohol en middelen gebruik is alleen mogelijk binnen een beperkt aantal beroepen; dit is vastgelegd in een aantal wetten. De overheid heeft aangegeven dat de uitzonderingen niet gaan worden uitgebreid. Organisaties moeten aan de slag met preventies en duidelijke interne regels.
Een nieuw fenomeen is ‘werkdoping’. De Arbeidsinspectie heeft daar al onderzoek naar gedaan. Er zijn werkgevers die middelengebruik gedogen en soms zelfs aanmoedigen om er voor te zorgen dat werknemers ondanks werkdruk blijven presteren. Of om slaapproblemen bij bijvoorbeeld ploegendiensten te verminderen.
Gezien de nieuwe opzet van de Werkwijzer Verslaving en Werk is het de moeite waard de publicatie later dit jaar in de gaten te houden.
Lees ook: STECR werkwijzer sociale veiligheid
Van theorie naar praktijk: omgaan met middelengebruik op de werkvloer
Een werkwijzer is waardevol, maar hoe pas je die toe in de praktijk? Alex Masseurs en Xander Postma van Be-Responsible deelden hun kennis over verslaving, de consequenties voor het werk, preventie en de hulp die je als werkgever kunt inzetten. Een paar hoofdpunten uit hun presentatie:
De cijfers laten zien hoe belangrijk de aandacht voor verslaving is. Wist je bijvoorbeeld dat:
- 70% van de verslaafden een baan heeft
- 6,7% van de werknemers verslaafd is
- 1–2% een gedragsverslaving heeft
- 17% riskant drinkt
- 12,8% zware pijnstillers, slaapmiddelen of ADHD-medicatie gebruikt (lang niet altijd voorgeschreven)
Ook de impact op werk is aanzienlijk:
- 13,2% van de werknemers verzuimt wel eens door alcoholgebruik
- Dit leidt tot zo’n 5,5 miljoen verzuimdagen per jaar
- 47,1% van de riskante drinkers verzuimt gemiddeld 5,4 dagen per jaar
- 0–25% van de bedrijfsongevallen is alcoholgerelateerd
Verslaving is een Bio-psycho-sociale ontwikkelingsstoornis; biologische, mentale en sociale factoren spelen een rol in het ontstaan.
Er zijn verschillende fases in het gebruik van alcohol en andere middelen: genot, gewoonte, probleem, ernstig probleem en verslaving. Tussen de fases van probleem en ernstig probleem treedt een verschuiving plaats van ‘controle verlies’ naar ‘geen controle’ en treedt afhankelijkheid op.
Bij elke fase hoort een ander aanpak. In de genot en gewoonte fase ligt de nadruk op bewustwording en preventie door kennisoverdracht, online educatie en zelfhulp. Vanaf de probleemfase gaat het meer om herstel; daar past coaching, ambulante hulp en dagbehandeling bij. Als er sprake is van een ernstig probleem of verslaving, dan moet eerder aan intensieve klinische zorg gedacht worden (opname).
Er bestaan twee soorten behandeling: cure ofwel het medisch abstinentie model en care ofwel het harm-reductie model dat streeft naar verantwoord, gecontroleerd gebruik. Be-Responsible gelooft niet in het care-model omdat er bij een ernstig probleem of verslaving nou juist geen controle is.
De werkgever draagt de verantwoordelijkheid voor een veilige werkomgeving. Het eerder genoemde ADM-beleid helpt om daar invulling aan te geven.
Er zijn veel signalen waaraan een werkgever een verslaving zou kan herkennen, maar in praktijk gebeurt dat meestal niet.
Be-Responsibleorganiseert regelmatig workshops en trainingen voor Bedrijfsartsen, Arboprofessionals en werkgevers die zich verder willen verdiepen in dit onderwerp. De bijeenkomst liet in ieder geval zien hoe belangrijk en actueel dit thema is. Er werd dan ook nog volop over nagepraat. Wil je hier zelf verder mee aan de slag? Laat je inspireren door een workshop of nascholing en houd de nieuwe STECR-werkwijzer goed in de gaten.